Những di sản cần được quan tâm - Diễn Đàn Chơi Đồ Cổ

admin · 08-05-2011, 09:43 AM

Tuần mới rồi tôi đọc một tờ báo thấy đăng bài viết của một bạn đồng nghiệp từ Huế báo tin “Một bộ tranh quý về triều Nguyễn được chào bán tại Mỹ”.

Tượng Phật Bà chùa Báo Ân 2.

Bài báo cho biết bộ tranh vẽ có tên “Lễ phục của triều đình An Nam” đang được nhà sách Eric Chaim Klein Bookseller rao bán với giá 35.000USD. Bộ tranh có tới 54 bức tranh màu nước với bút pháp tả thực và sinh động ghi lại những hình ảnh trong Lễ Nam Giao của triều đình Huế ở đầu thế kỷ XX dưới triều vua Thành Thái.
Điều đáng nói là những bức tranh này do một quan chức trong triều (Biên tu Hàn lâm viện Nguyễn Văn Nhân) vẽ, ghi rõ niên đại là tháng 12-1902 và tất cả được cuộn lại trong một chiếc túi bằng vải lanh màu vàng ghi dòng chữ Hán “Hoàng phái sắc phục tự thiên tử chí tôn thất” kèm lời chú được dịch sang tiếng Pháp. Điều đó cho thấy ý đồ của tác giả là muốn tập trung vào việc mô tả các loại sắc phục của vua quan và hoàng tộc mặc trong dịp Lễ Nam Giao, một lễ trọng của triều đình Việt Nam. Do vậy, ngoài vẻ đẹp của hội hoạ thì bộ tranh này lại rất có giá trị sử liệu môt tả về trang phục trong triều đình cách đây đã hơn một thế kỷ. Nó thực sự là cổ vật có giá trị, và số tiền được thông báo không có gì là mắc mỏ nếu chia đều cho 54 bức vẽ.

Đọc bài viết và mấy tấm hình minh hoạ rất đẹp chợt nhớ đến sự việc xảy ra cách đây không bao lâu, đó là việc ở Pháp người ta bán đấu giá tác phẩm hội hoạ của vị vua yêu nước bị lưu đầy Hàm Nghi. Bức tranh đã bị tuột khỏi những nỗ lực của trong nước muốn đưa được bức tranh ấy về cố quốc, nơi mà các bảo tàng Việt Nam rất mong sưu tập đựơc. Nhưng có thể nói đó là một nỗ lực thiếu kinh nghiệm khiến cho kết cục bức tranh thuộc về một nhà sưu tập giấu tên trước sự tiếc nuối của bà con trong nước.

Tò he sưu tập của bà Colaniekhoảng những năm 30 của thế kỷ trước.

Cô chút ngoại của vua Hàm Nghi lúc này đang về Việt Nam để sưu tập tư liệu làm luận án tiến sĩ về bậc tiền bối của mình, cho biết vua Hàm Nghi khi bị lưu đầy ở Algeria đã được Chính phủ Pháp tạo điều kiện cho học hội hoạ và trực tiếp được danh hoạ Marius Reynaud (1860-1935) làm gia sư. Vì thế lần đầu tác phẩm của cựu vương đem ra đấu giá nó đã được đặt giá ban đầu là 1.200 euro để kết thúc nhanh chóng tìm được người sở hữu với giá 8.800 euro (thêm các phụ phí là 10.000 euro).

Vì vậy, ngay sau khi đọc bài báo trên, vội nhấc máy hỏi anh bạn đồng nghiệp là người có trách nhiệm ở Trung tâm Di tích Cố đô Huế xem lần này có nỗ lực để đưa bộ tranh ấy về nước được không, thì thật đáng buồn khi được thông báo rằng, Trung tâm đã vào cuộc nhưng thêm một lần nữa sự việc lại diễn ra như bức tranh của cố vương Hàm Nghi. Nó lại thuộc về một nhà sưu tập vô danh nào đó đã “ra giá” trước chúng ta.

Những câu chuyện ấy đáng để suy nghĩ. Tôi đã biết một số trường hợp các vị chơi cổ vật trong nước ra nước ngoài tìm kiếm để mua và đưa về nước nhiều cổ vật của ta lưu lạc ở xứ đó. Tuy chưa nhiều, nhưng đó là điều đáng quý. Nhưng chúng ta lại thấy dường như nhà nước ta ít chú ý, có phần dửng dưng đến lĩnh vực này (?).

Việt Nam là một quốc gia có bề dày lịch sử, để lại một di sản đáng để tự hào. Cho dù ai cũng biết nước ta vốn không giàu, lại không hình thành một tầng lớp quý tộc đủ nuôi dưỡng một nền nghệ thuật mang tính hàn lâm và tinh xảo. Nhưng một nền văn hoá dựa vào các làng xã sâu đậm tính dân gian cũng để lại cho chúng ta những di sản giá trị cùng thời gian. Việt Nam lại còn là một quốc gia chịu nhiều đảo lộn bởi biến cố lịch sử. Những cuộc thay đổi triều đại và nhất là những cuộc chiến tranh xâm lược và đô hộ của nước ngoài cũng huỷ hoại hay làm thất tán rất nhiều những sản phẩm văn hoá dân tộc.

Nhắc lại hơn một ngàn năm bị phương Bắc đô hộ rồi thêm 20 năm chiếm đóng vào thế kỷ XV của nhà Minh, có biết bao nhiêu sản phẩm văn hoá bị huỷ diệt. Người phương Bắc từng gom trống đồng của người Việt để đúc ngựa đồng, điều đó sử sách đã ghi. Giặc Minh không những huỷ hoại những công trình văn hoá, đốt sách vở đến mức những thư tịch của các thời thịnh trị Lý-Trần gần như thất truyền, mà đạo quân xâm lược đưa về chính quốc cùng với những người tài giỏi tựa như Hồ Nguyên Trừng, Nguyễn An...

Vẫn còn những câu chuyện đồn đại rằng sách vở trước thời Lê của các triều đại nước ta bị giặc Minh đưa về vẫn cất đâu đó trong những hang động bên phương Bắc chưa rõ thực hư, nhưng nhiều sách vở và cổ vật lưu lạc ở xứ người thì là điều dễ hiểu và vì nhiều lý do khác nhau. Đến thời cận đại thì ngoài những cuộc chiến tranh diễn ra trên đất nước chúng ta, những luồng di dân từ trong nước ra bên ngoài cũng mang theo không ít những di vật có giá trị.

Chiếc lọ gốm dòng Chu Đậu hiện trưng bày ở Bảo tàng Istanbul, thủ đô Thổ Nhĩ Kỳ, những tác phẩm điêu khắc đá của văn hoá Chăm được trưng bày ở Pháp, những bộ sưu tập gốm Việt ở Bỉ, những thư tịch Việt Nam trong các thư viện cung điện Saint Peterburg, ở thư viện các dòng tu ở phương Tây hay Nhật Bản... là những điều có thật.

Tôi đã tận mắt thấy trong bảo tàng một cung điện của hoàng gia Tây Ban Nha những cuốn sách bọc gấm màu vàng được giới thiệu là do triều đình Việt Nam gửi tặng. Tôi đã được các bạn đồng nghiệp quản thủ của Bảo tàng Guimet ở Pháp cho xem những bức tượng gỗ sơn son thếp vàng rất đẹp của chùa Báo Ân (hay còn gọi là chùa Quan Thượng) bên hồ Hoàn Kiếm bị vứt bỏ khi ngôi chùa bị dẹp để lấy đất làm nhà bưu điện. Những bức tượng này được một người Pháp sưu tầm rồi đem về nước, cuối đời tặng lại cho bảo tàng.

Bảo tàng này cũng có một sưu tập rất hoành tráng những tác phẩm điêu khắc đá của văn hoá Chăm và nhiều vùng miền khác của nước ta. Bạn còn cho xem một hiện vật tưởng như rất tầm thường đó là con “tò he” đồ chơi dân gian do nhà khảo cổ học nữ nổi tiếng, bà Colanie người góp phần phát hiện nhiều nền văn hoá khảo cổ nước ta - mang về. Sau hơn 70 năm, thứ đồ chơi khó bảo quản nặn bằng bột gạo nhuộm phẩm màu gồm những hình nhân của một điện thờ mẫu vẫn còn như mới khiến ta hình dung được cái nghề nặn tò he ngày xưa tinh xảo như thế nào.

Cũng ở nước Pháp, đến Điện Invalides (Bảo tàng Quân sự) người ta có thể chiêm ngưỡng bộ sưu tập hoành tránh về các loại pháo trong đó có cả khẩu quân viễn chinh Pháp thu được của những nghĩa quân Nam Bộ thời Trương Công Định bọc gỗ. Có bạn đồng nghiệp còn biết ở đây còn rất nhiều những hiện vật từ thời Tây Sơn mà những lính đánh thuê cho các chúa Nguyễn thu được ở cuối thế kỷ XVIII...

Rồi còn biết bao kỷ vật của những người Việt Nam vì nhiều lý do mang theo khi sang định cư ở nhiều nước trên thế giới. Người ta cho rằng có rất nhiều sách, ấn phẩm xuất bản ở nước ta cách đây không lâu không tìm thấy ở Việt Nam nhưng có thể tìm thấy trong các kho lưu chiểu của Pháp hay Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ v.v... Bảo tàng Albert Kahn lưu trữ đến hàng nghìn bức ảnh màu, hàng chục đoạn phim chụp và quay ở Việt Nam vào đầu thế kỷ XX hay có dịp đến Trung tâm Lưu trữ về Chiến tranh Việt Nam ở bang Texas của Mỹ thấy bạt ngàn những tài liệu quý giá mới thấy còn rất nhiều di sản liên quan đến lịch sử văn hoá Việt Nam ở nước ngoài.

Đã thấy những nỗ lực cá nhân nhỏ bé của các nhà sưu tập nhưng dường như chưa thấy các cơ quan văn hoá của nhà nước quan tâm, đầu tư và xây dựng những kế hoạch khai thác và hợp tác với các nước để có những phương án phát huy những giá trị này cho người dân trong nước được chiêm ngưỡng.

Cách đây vài chục năm, nhà nước ta đã không thành công trong một vụ án liên quan đến những tài sản của triều Nguyễn bị mua bán ở nước ngoài. Không thắng kiện nhưng cũng được chia một vài hiện vật an ủi đem về. Tuy nhiên chưa thấy các cơ quan quản lý văn hoá Việt Nam có một chương trình điều tra về những di sản văn hoá của nước ta hiện ở nước ngoài và cơ sở pháp lý để có những giải pháp phù hợp với những tập quán quốc tế nhằm hợp tác hay chia sẻ những giá trị văn hoá của Việt hiện lưu lạc trên thế giới để làm phong phú hơn sự nhận thức về văn hoá dân tộc sau biết bao nhiêu biến cố lịch sử. Đó là một khoảng trống trong hiểu biết về văn hoá nước nhà mong sao được khắc phục.

Dương Trung Quốc