Hà Nội: Phát hiện ngôi mộ cổ gần 2000 năm tại Ciputra
Ngôi mộ Đông Hán có niên đại khoảng 100, 200 năm sau Công nguyên được t́nh cờ phát hiện vào ngày 1/4 bởi công nhân Xí nghiệp Xây dựng số 1 (thuộc Tổng Công ty Đầu tư và Phát triển hạ tầng đô thị), khi đang thi công tại khu vực Khu đô thị Nam Thăng Long Ciputra.
Ngôi mộ cổ đang được khai quật. Một ngôi mộ Đông Hán có niên đại khoảng 100, 200 năm sau Công nguyên vừa được phát hiện tại khu vực chân cầu Thăng Long, thuộc xă Đông Ngạc, Từ Liêm, Hà Nội. Ngôi mộ này được t́nh cờ phát hiện vào ngày 1/4 bởi công nhân Xí nghiệp Xây dựng số 1 (thuộc Tổng Công ty Đầu tư và Phát triển hạ tầng đô thị), khi đang thi công tại khu vực Khu đô thị Nam Thăng Long Ciputra.
Trong khi đào đất để đặt cống, máy xúc của đơn vị này đă va phải một thành mộ, khiến ngôi mộ lở ra. Ngay hôm đó, công ty đă báo cáo lên xă, và thông tin được báo ngược lên Ban Quản lư Di tích - Danh thắng Hà Nội.
Nhận được tin, PGS. TS Nguyễn Lân Cường - Phó Tổng thư kư Hội Khảo cổ học Việt Nam và các nhà khảo cổ học khác đă lập tức có mặt khảo sát. Bước đầu khai quật cho thấy lộ ra 2 ngôi mộ, một lớn, một nhỏ ở nông hơn.
PGS Nguyễn Lân Cường bên mộ cổ
PGS. TS Nguyễn Lân Cường cho biết: Những ngôi mộ lớn th́ đă được t́m thấy rất nhiều ở Việt Nam, nhưng ngôi mộ nhỏ th́ rất hiếm gặp. Hiện vật bước đầu được t́m thấy là 1 b́nh gốm rất đẹp, đặt trên 1 cái bát gốm.
Thành mộ được làm bằng đất nung xếp chồng lên nhau, không hề có chất kết dính, nhưng vẫn bền đến ngày nay. Trên bề mặt gạch có những hoa văn h́nh tiền, h́nh trám lồng rất tinh tế. Các hiện vật này đă được mang cất đi v́ sợ mất, mặc dù xung quanh khu vực khai quật đang được lực lượng Công an xă bảo vệ ngày đêm.
PGS Nguyễn Lân Cường và TS Hà Văn Cẩn cho biết, việc khai quật sẽ được tiến hành trong khoảng 1 tuần nữa, và hy vọng có thể t́m thêm được các hiện vật mới. Tuy nhiên, ông cũng cho rằng sẽ không t́m được xương người táng trong mộ, bởi nó đă tiêu hủy hết. Do đây là công trường đang xây dựng, 2 ngôi mộ cũng đă bị phá hủy một phần, nên trong vài ngày tới các nhà khoa học sẽ tiếp tục khai quật, thu toàn bộ hiện vật mang về nghiên cứu.
Hiện, tại xă Thụy Phương (Từ Liêm) cũng đă phát hiện được một ngôi mộ khác. Sau này Bảo tàng Hà Nội có điều kiện sẽ tiến hành khai quật, đánh dấu từng viên gạch một để mang về trưng bày, cho người tham quan được tận mắt chứng kiến một ngôi mộ Hán nguyên vẹn.
Theo Vũ Hân Công An Nhân dân
__________________
Người sưu tầm đồ cổ yêu vợ nhiều hơn lúc về già
Các cán bộ Viện Khảo cổ học đang khẩn trương tiến hành khai quật, nghiên cứu hai chiếc mộ cổ cùng một giếng cổ vừa được phát hiện tại khu vực thi công giao thông tại khu đô thị Ciputra (Hà Nội).
<="" p="">
Hai mộ cổ được phát lộ cách hàng rào hiện tại của khu đô thị Ciputra không xa...
...và gần đường dẫn của xe môtô lên cầu Thăng Long.
Phần mái bị thủng của mộ nhỏ và phần cửa bị cắt xéo của mộ lớn là do máy xúc quệt phải lúc đào hào đặt ống cống.
Hệ thống cống chạy thẳng qua địa điểm phát lộ mộ cổ.
Những viên gạch nung h́nh múi bưởi được xếp chồng lên nhau, tạo nên h́nh ṿm cho hai ngôi mộ.
Hàng gạch khóa ṿm chạy suốt dọc nóc mộ.
Bên trong ngôi mộ lớn được xác định có niên đại từ khoảng thế kỷ thứ 4 đến thứ 6...
...bề mặt ṿm hiện rơ hoa văn đồng tiền và quả trám.
Kí tự Hán thuộc bộ "thổ" và bộ "mộc" song chưa rơ là chữ ǵ.
Khi phát lộ, nền mộ phủ lớp bùn dày hơn 30 centimet.
Cách hai ngôi mộ chừng 100 mét là địa điểm phát lộ giếng cổ. Đây là khu vực xây dựng đường nội bộ của khu đô thị Ciputra.
Cán bộ Viện khảo cổ tất bật làm việc chiều 18/4. Giếng được ghi nhận tương tự như những giếng cổ trong Hoàng thành Thăng Long.
Đào sâu thêm hơn 2 mét vẫn chưa hết thân giếng. Tổng chiều cao hiện tại của giếng là hơn 3 mét.
Các nhà khảo cổ vẽ họa đồ mộ cổ và giếng cổ tại hiện trường.
Theo Nguyễn Hưng VnExpress
__________________
Người sưu tầm đồ cổ yêu vợ nhiều hơn lúc về già
Những ngày qua, việc phát hiện 2 ngôi mộ cổ tại khu vực Ciputra Hà Nội (thôn Nhật Tảo, xă Đông Ngạc (Từ Liêm, Hà Nội) với gần 30 món đồ cổ trong hai ngôi mộ gần 2.000 năm tuổi này, trong đó có ṿng đeo tay, b́nh cổ quư h́nh đầu gà, những hạt thóc c̣n nguyên cả cuống… làm xôn xao dư luận. >> Ngôi mộ Hán dưới đ́nh Quán La
Bài viết sau đây của PGS-TS Nguyễn Lân Cường, Phó Tổng thư kư Hội Khảo cổ học VN, người trực tiếp khai quật, sẽ làm rơ những thông tin đó.
Sáng 1/4, trong khi thi công đặt cống tại thôn Nhật Tảo, xă Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, Hà Nội, Xí nghiệp xây dựng số 1, thuộc Tổng Công ty Đầu tư phát triển hạ tầng đô thị, vô t́nh để gầu xúc đất quệt vào cửa một ngôi mộ cổ. Sự việc được báo ngay cho Công ty TNHH Nam Thăng Long - đơn vị chủ đầu tư, và lên các cơ quan chức năng từ xă, huyện, và thành phố.
PGS-TS Nguyễn Lân Cường và chiếc b́nh gốm đầu gà vừa lấy ra khỏi ngôi mộ.
Sáng 2/4, TS Nguyễn Doăn Tuân - Trưởng ban Quản lư di tích - Danh thắng Hà Nội, đề nghị chúng tôi lên xem hiện trường và ngay trên hiện trường chúng tôi liên hệ được với ông Phạm Hồng Khang - Phó Giám đốc Công ty TNHH Nam Thăng Long, để đề nghị ông cho tạm dừng thi công và ngay chiều 2/4 tiến hành khai quật khẩn cấp. Ông Khang đồng ư.
Cuộc khai quật được Hội Khảo cổ học và các cán bộ thuộc Pḥng Nghiên cứu Khảo cổ học Lịch sử, Viện Khảo cổ học tiến hành. V́ mộ đă lộ ra, tránh việc kẻ buôn bán đồ cổ trộm cắp nên chúng tôi đă tiến hành khai quật ngay, đồng thời với việc xin cấp giấy phép khai quật khẩn cấp. Một đội ngũ công an từ huyện, đến xă đă vào cuộc túc trực bên khu mộ suốt ngày đêm.
Hai ngôi mộ cổ được lộ dần ra, một lớn một nhỏ nằm gần như song song theo hướng Tây - Bắc, Đông - Nam. Ngôi mộ thứ nhất có chiều dài 4,7m; rộng 2,15; cao 1,9m. Ngôi mộ thứ 2 dài 3,9m; rộng 1,2; cao 0,95m. Cả 2 ngôi mộ xây theo kiểu cuốn ṿm, với những viên gạch múi bưởi ở phía trên. Đặc biệt khác với các ngôi mộ cổ khác là chạy dọc theo bên ngoài nóc mộ là hàng gạch khóa ṿm mộ. Gạch được trang trí hoa văn hầu hết ở mặt trong của vách và trần mộ, mặt ngoài mộ rất hiếm. Mộ lớn chủ yếu là hoa văn “đồng tiền”, hoa văn “trám lồng”, c̣n mộ nhỏ là hoa văn “xương cá”. Ngay cửa của ngôi mộ lớn, những viên gạch bị ám khói. Có nhiều khả năng người xưa đă dùng dầu thực vật để đốt bên trong phía cửa vào của ngôi mộ lớn.
Đặc biệt, trong mộ lớn phát hiện được khoảng 40 viên gạch, mà ŕa cạnh có chữ Hán (bên trái là bộ “thổ”, bên phải là bộ “mộc”). Tôi đă tham khảo ư kiến của nhiều nhà Hán học nổi tiếng nhưng chưa rơ đây là chữ ǵ.
2 ngôi mộ cổ thời Lục Triều mới phát hiện được ở Đông Ngạc (Hà Nội).
Phía dưới là một lớp bùn dày khoảng 30-35cm phủ trên lớp gạch nền. Sau hơn 10 ngày khai quật các hiện vật xuất lộ dần. Mộ 1 (mộ lớn) có tổng cộng 27 hiện vật phần lớn là đồ gốm có men và không có men. 9 chiếc đinh sắt đă bị rỉ - chắc là đinh đóng quan tài. Một bát đồng rất mỏng đă bị vỡ nát, một hạt chuỗi bằng thủy tinh màu xanh, một phiến đá dẹt h́nh chữ nhật vuông vắn màu xanh nhạt, mà theo nhà thạch học Lê Thị Thu Hương thuộc loại đá phiến xanh. Ở lớp bùn đáy mộ 1, phát hiện một lớp gạo, thóc cháy. Trong 2 chiếc bát cổ cũng c̣n lại các hạt gạo và thóc đă cháy đen lẫn trong trầm tích. Thạc sĩ Nguyễn Thị Mai Hương - Viện Khảo cổ học đang tiến hành nghiên cứu các hạt thóc gạo trên bằng phương pháp sàng nước, quan sát các đặc điểm và chụp ảnh những mẫu hạt thu được dưới kính lúp với độ phóng đại lớn. Một số hạt thóc c̣n giữ được cuống và một phần vỏ trấu. Qua kết quả đo đạc ban đầu th́ các hạt thóc, gạo này thuộc dạng hạt bầu đến tṛn (tỉ lệ dài/rộng 1,7-2,5mm).
Mộ cổ - trưng bày ngoài trời hoặc chuyển về Bảo tàng
Mặc dù là hai ngôi mộ theo phong cách Hán có niên đại vào thời Bắc thuộc, nhưng chủ nhân của chúng không loại trừ có thể là người Việt, và hơn nữa, người thợ xây nên các kiến trúc mộ táng này cũng chính là người Việt Nam. Chính v́ vậy, hai ngôi mộ vẫn có giá trị rất lớn. Nhiều nhà khoa học muốn giữ ǵn tại chỗ, quây lại thành khu trưng bày ngoài trời để thu hút khách tham quan. C̣n đường cống nước thi công có thể đặt chệch đi một chút hoàn toàn không phát sinh thêm nhiều chi phí. Trong trường hợp nhất thiết phải giải phóng mặt bằng để thi công, th́ có thể tiến hành bó khuôn cả 2 ngôi mộ này đưa về trưng bày trong Bảo tàng Hà Nội.
Tuy nhiên, đến nay, thành phố vẫn chưa có quyết định chính thức về việc giữ hay bỏ hai ngôi mộ này.
Mộ 2 (mộ nhỏ) chỉ thu được 5 hiện vật bằng gốm, trong số đó có một b́nh đầu gà rất đẹp c̣n rơ cả mào, mắt và đuôi gà. Có lẽ đây là hiện vật quư nhất của cuộc khai lần quật này. V́ không có những chiếc đinh bằng sắt như mộ 1, nên có lẽ người ta dùng quan tài bằng cách ghép mộng hay quan tài h́nh thuyền? Tại Hải Dương, nhà nghiên cứu Tăng Bá Hoành có cho chúng tôi biết là phát hiện được những ngôi mộ thuộc Hán có quan tài h́nh thuyền bên trong. Cả 2 ngôi mộ đều không hề có dấu vết của gỗ quan tài và xương cốt người. Có khả năng đă bị tiêu hết. Dựa vào cấu trúc mộ, các hiện vật chôn theo có khả năng ngôi mộ 1 có niên đại sớm hơn ngôi mộ 2 một chút nhưng đều thuộc thời Lục Triều có niên đại khoảng thứ 4 đến thứ 6.
Chiều 14/4, đông đảo các nhà nghiên cứu, lănh đạo chính quyền địa phương, và đơn vị chủ dự án đă đến thăm và trao đổi ư kiến. PGS-TS Tống Trung Tín - Viện trưởng Viện Khảo cổ học cho rằng: đây là 2 ngôi mộ rất hay, hầu như chưa bị kẻ gian phá hủy để trộm cắp hiện vật như nhiều ngôi mộ khác ở quanh vùng.
Các hiện vật thu được càng làm rơ hơn những nhận thức về táng thức của thời Lục Triều ngay sát ở ngoại vi thành Thăng Long xưa. Nhiều nhà khoa học c̣n mong muốn thành phố Hà Nội cho lưu giữ lại 2 ngôi mộ cổ này để phục vụ công tác trưng bày và tham quan du lịch.
“Bê” giếng cổ về khuôn viên Bảo tàng HN
Cách 2 ngôi mộ cổ khoảng 100m, đơn vị thi công vừa bất ngờ phát hiện một kiến trúc mới, có h́nh tṛn mà ban đầu họ tưởng là một ngôi mộ cổ nữa. Nhưng thật ra đó là một chiếc giếng cổ giống như các giếng cổ được phát hiện trong Hoàng thành Thăng Long. Máy xúc đă làm bạt đi mất mấy hàng gạch ở trên thành giếng, tuy nhiên thân giếng vẫn c̣n khá nguyên vẹn.
Tối qua, 17/4, trao đổi với TT&VH, PGS.TS Nguyễn Lân Cường cho biết các nhà khảo cổ đă đào xuống 3,5m từ miệng giếng mà vẫn chưa khám phá hết thân giếng. Công việc khai quật sẽ được tiếp tục trong những ngày tới. Căn cứ vào cách thức xây giếng th́ có thể xác định giếng có niên đại TK 9-10 (thời Đại La).
Đây là một phát hiện bất ngờ, hết sức lư thú. Ngay sau đó Bảo tàng Hà Nội đă có công văn đề nghị di dời toàn bộ chiếc giếng về khuôn viên Bảo tàng. Theo ông Cường, việc di dời không phải là quá khó khăn, chỉ cần đào sẵn một cái hố có độ sâu tương tự trong khuôn viên bảo tàng là nay mai, giếng cổ sẽ hiện diện trong đó.
Phát hiện thêm giếng cổ cho phép các nhà khảo cổ tin rằng, bên dưới khu vực này, chắc chắn c̣n những quần thể di tích, và v́ chúng thường nằm ở độ sâu đến 2m, cho nên chắc chắn chúng c̣n khá nguyên vẹn, ít bị tác động bởi việc xây dựng nhà cửa các thời kỳ trước đây.
Nguyễn Mỹ
__________________
Người sưu tầm đồ cổ yêu vợ nhiều hơn lúc về già
Cổ vật tại hai ngôi mộ cổ ở Ciputra đă bị đánh cắp?
Gần 30 cổ vật quư đă được t́m thấy trong hai ngôi mộ cổ tại khu Ciputra. Tuy nhiên, theo PGS Nguyễn Lân Cường, có khả năng 2 trong số các cổ vật đă bị lấy cắp trước khi các nhà khảo cổ tiến hành khai quật.
Hai ngôi mộ cổ được phát hiện ở khu Ciputra vào ngày 1.4 khi Xí nghiệp xây dựng số 1, thuộc Tổng Công ty Đầu tư phát triển hạ tầng đô thị trong quá tŕnh thi công đặt cống tại thôn Nhật Tảo, xă Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, Hà Nội. Sự việc được báo ngay cho Công ty TNHH Nam Thăng Long - đơn vị chủ đầu tư, và lên các cơ quan chức năng từ xă, huyện, và thành phố. Hai ngôi mộ được phát hiện tại khu Ciputra thuộc thời Lục triều Xem thêm các h́nh ảnh hai ngôi mộ cổ và giếng cổ tại đây
Ngay sau đó 1 ngày, hai ngôi mộ đă được khai quật khẩn cấp và gần 30 hiện vật đă được t́m thấy tại đây. Sau đó ít ngày, một chiếc giếng cổ lại được phát hiện cách đó gần 200m.
Ngoài 2 hiện vật bị đánh cắp, hai ngôi mộ c̣n gần như nguyên vẹn
Khu mộ được phát hiện vào ngày 1.4 và ngay sau đó 1 ngày, việc khai quật đă được tiến hành khẩn cấp. Tuy nhiên, theo PGS Nguyễn Lân Cường, trong quá tŕnh khai quật, dựa trên những dấu vết c̣n để lại, có khả năng hai cổ vật đă bị lấy cắp đi. Nhưng nh́n chung, đây là lần đầu tiên một ngôi mộ cổ được khai quật mà c̣n gần như nguyên vẹn. Trước đó, các ngôi mộ Hán khi được phát hiện, thường các nhà khảo cổ đến sau, khi hiện vật đă bị trộm gần hết.
Hiện, tất cả các hiện vật (v́ có hiện tượng mất cắp) đă được chuyển đi bảo quản cẩn mật trong khi đợi các nhà nghiên cứu t́m hiểu và phân tích.
Việc phát hiện hai ngôi mộ cổ tại Ciputra được các nhà khoa học đánh giá là vô cùng độc đáo và quư giá. Căn cứ trên những cổ vật được t́m thấy cũng như kiến trúc, vật liệu của ngôi mộ, các nhà khoa học xác định, hai ngôi mộ đều thuộc thời Lục Triều có niên đại khoảng thứ 4 đến thứ 6. Tuy nhiên, ngôi mộ to có niên đại sớm hơn một chút. Toàn cảnh hai ngô mộ cổ
Mộ 1 (mộ lớn) có tổng cộng 27 hiện vật phần lớn là đồ gốm có men và không có men. 9 chiếc đinh sắt đă bị rỉ - chắc là đinh đóng quan tài. Một bát đồng rất mỏng đă bị vỡ nát, một hạt chuỗi bằng thủy tinh màu xanh, một phiến đá dẹt h́nh chữ nhật vuông vắn màu xanh nhạt, mà theo nhà thạch học Lê Thị Thu Hương thuộc loại đá phiến xanh.
Đặc biệt ở lớp bùn đáy mộ 1, phát hiện một lớp gạo, thóc cháy. Trong 2 chiếc bát cổ cũng c̣n lại các hạt gạo và thóc đă cháy đen lẫn trong trầm tích. Một số hạt thóc c̣n giữ được cuống và một phần vỏ trấu. Qua kết quả đo đạc ban đầu th́ các hạt thóc, gạo này thuộc dạng hạt bầu đến tṛn (tỉ lệ dài/rộng 1,7 - 2,5mm).
Phát hiện này theo PGS Nguyễn Lân Cường hết sức độc đáo và thú vị bởi đây là lần đầu tiên t́m thấy những hạt thóc như thế. Hiện, những hạt thóc này đang được Thạc sĩ Nguyễn Thị Mai Hương tiến hành nghiên cứu tại Viện khảo cổ học. Mặt phía sau của mộ to
Mộ 2 (mộ nhỏ) chỉ thu được 5 hiện vật bằng gốm, trong số đó có một b́nh đầu gà rất đẹp c̣n rơ cả mào, mắt và đuôi gà. Theo PGS Nguyễn Lân Cường, đây có lẽ là hiện vật quư nhất trong cuộc khai quật lần này.
Cả 2 ngôi mộ đều không hề có dấu vết của gỗ quan tài và xương cốt người. PGS Nguyễn Lân Cường cho biết có khả năng đă bị tiêu hết. Về giá trị của những hiện vật, PGS Nguyễn Lân Cường cho biết, các nhà khoa học đang tiến hành phân tích và nghiên cứu.
Giếng cổ cho thấy sự tồn tại của một cộng đồng dân cư
Về chiếc giếng cổ được phát hiện cách khu mộ cổ gần 200m sau đó, PGS Nguyễn Lân Cường cũng cho biết, sự xuất hiện của chiếc giếng cổ này cho thấy chắc chắn sự tồn tại lâu dài và xuyên suốt theo thời gian của cư dân tại đây - một khu vực nằm cạnh sông Hồng và là ngoại vi của thành Đại La cũ vào thế kỷ 4 – 6.
Tính đến sáng 20.4, các nhà khảo cổ đă tiến hành đào sâu xuống 4,3m (chưa tính 1,4 m phía trên đă bị máy ủi san đi). Tuy nhiên, vẫn chưa xác định được độ sâu của chiếc giếng cổ bởi càng đào càng phát hiện ra chiếc giếng vẫn c̣n sâu nữa xuống phía dưới. PGS Nguyễn Lân Cường bên chiếc giếng cổ
Phương án di dời chiếc giếng cổ về bảo tàng Hà Nội cũng đă được PGS Nguyễn Lân Cường đưa ra. Cụ thể, thợ thi công sẽ đào tiếp đất phía ngoài thành giếng để tách riêng lớp gạch ra. Quá tŕnh này sẽ được nghiên cứu để vừa thi công vừa cố định thành giếng bằng những kèo sắt h́nh chữ V sao cho không ảnh hưởng tới độ kết dính giữa các viên gạch.
Ngoài ra, khi vận chuyển sang Bảo tàng Hà Nội, một lớp độn dày bằng chất liệu mềm sẽ được nhồi vào trong ḷng giếng để giảm lực tác động. Trong trường hợp quá dài, giếng sẽ được cắt đôi, cắt ba rồi ghép lại khi tới bảo tàng.
Được biết, vướng mắc nhất vẫn c̣n nằm ở vấn đề kinh phí di dời bởi theo PGS, chi phí có thể lên đến vài trăm triệu.
Bài: Chi Anh
Ảnh: Thái Anh
__________________
Người sưu tầm đồ cổ yêu vợ nhiều hơn lúc về già
“Nếu bên trái là bộ mộc, bên phải là bộ thổ th́ là chữ “Đỗ”, nhưng điều đặc biệt là chữ nào cũng có thêm một dấu chấm ở bên trái chữ thổ, nằm giữa gạch ngang trên và gạch ngang dưới…”
Các nhà khoa học đang "vén bức màn" bí ẩn dưới mộ cổ. Trong ảnh, bên phải cùng là PGS. TS Nguyễn Lân Cường; bên trái cùng là PGS.TS Hà Đ́nh Đức
Việc t́m ra 2 ngôi mộ cổ và 1 chiếc giếng cổ ở khu Ciputra, Hà Nội đă tạo nên sự quan tâm đặc biệt của người dân và các nhà nghiên cứu.
Sáng nay, nhà khoa học luôn đau đáu với việc t́m hiểu và bảo tồn dấu tích người Việt xưa, đă thức đến 1 giờ sáng, để kịp thời gửi tới VTC News bài viết nhằm “vén bức màn” bí mật trên.
Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc:
Những chữ cổ trong mộ gần 2000 năm, dưới khu Ciputra, Hà Nội. Ảnh: PGS. TS Nguyễn Lân CườngBí ẩn chữ cổ
Ngày 18 tháng 4 năm 2011, trên báo Thể thao - Văn hoá số 108, tôi có đăng bài “2 ngôi mộ cổ ở Ciputra có ǵ?” (bài tôi gửi có tên "Phát hiện 2 ngôi mộ cổ ở Đông Ngạc - Từ Liêm", nhưng Ban biên tập đă sửa như trên). Trong bài báo này tôi có viết: “Đặc biệt trong mộ lớn phát hiện được khoảng 40 viên gạch, mà ŕa cạnh có chữ Hán (bên trái là bộ “thổ”, bên phải là bộ “mộc”). Tôi đă tham khảo ư kiến của nhiều nhà Hán học nổi tiếng nhưng chưa rơ đây là chữ ǵ?”
Thật ra, ngay những ngày mới phát hiện th́ chúng tôi cũng đă phát biểu với nhiều nhà báo rằng: “Nếu bên trái là bộ mộc bên phải là bộ thổ th́ là chữ "đỗ", nhưng điều đặc biệt là chữ nào cũng có thêm một dấu chấm ở bên trái chữ thổ, nằm giữa gạch ngang trên và gạch ngang dưới, giải thích sao đây th́ tôi… bó tay!”
Khoảng trên 20 bài báo giấy và báo mạng đă nhắc lại ư kiến này của tôi và đều nói rằng đây là một bí mật chưa được giải mă.
Nhiều người đă theo dơi trên các phương tiện thông tin đại chúng trong số đó có độc giả Phan Anh Dũng - Trung tâm Công nghệ Thông tin Thừa Thiên Huế - người cũng đă từng làm từ điển Hán - Nôm. Trên báo mạng Khoa học & đời sống, ông viết bài: “Giải nghĩa chữ Hán trong ngôi mộ cổ ở Ciputra”.
Trong bài báo này có đoạn: “Sau một hồi tra cứu các từ điển chữ dị thể, tức là từ điển ghi các dạng viết khác nhau, hiếm gặp của chữ Hán thông thường, người viết đă t́m được chữ này trong sách “Chính tự thông, bộ mộc”, và xác định nó chỉ là một dị thể của chữ “Đỗ” thông thường.
(Sách Chính tự thông là một tự điển do Trương Tự Liệt soạn cuối đời Minh, niên đại Sùng Trinh (1627 - 1644) trước cuốn Khang Hy Tự Điển không xa lắm), chữ Đỗ trong “Chung đỉnh văn” (chữ khắc trên chuông, đỉnh đồng) và chữ Triện được viết đảo ngược thành “Đỗ” tức cây đậu là một tên họ phổ thông ở Việt Nam cũng như Trung Quốc, nhưng chưa xác định được có phải đó chính là gia tộc của chủ nhân ngôi mộ, hay chỉ là hiệu của xưởng chế tác gạch…”
Hoan hô nhà nghiên cứu Phan Anh Dũng, anh đă mở dần điều bí mật trên viên gạch cổ, dù vẫn chưa giải thích được c̣n cái chấm th́ sao?
Lúc đầu mới phát hiện tôi cho là lỗi của khuôn, nhưng ư kiến này không chuẩn xác v́ nhiều chữ Đỗ trong mộ được đúc bằng các khuôn khác nhau và chữ nào cũng có dấu chấm. Có chữ th́ chữ “thổ” lại viết như chữ “sĩ”. (gạch ngang trên dài, gạch ngang dưới ngắn).
Chữ cổ là họ của người chết hoặc “mác” của xưởng gạch
Thật may cho tôi mới đây GS Phan Huy Lê, cùng đi với người cháu ngoại là Phạm Lê Huy (giảng viên Trường Đại học Khoa học Xă hội Nhân văn Hà Nội) lên thăm công trường. GS Phan Huy Lê hết lời khen ngợi những kết quả thu được của đợt khai quật khẩn cấp.
Tôi có hướng dẫn GS và ThS Phạm Lê Huy xem các chữ cổ. Mấy ngày sau anh Huy gửi thư cho tôi xác nhận đây chắc chắn là chữ “Đỗ”.
Chữ cổ này là "Đỗ"? Ảnh: PGS.TS Nguyễn Lân Cường
Theo cách viết thông thường, quả thực chữ “Đỗ” thường được viết với bộ “mộc” ở bên trái và bộ “thổ” ở bên phải. Tuy nhiên, việc đảo vị trí các bộ phận từ trái lên trên, từ trái sang phải… để tạo ra các chữ dị thể là không hiếm gặp trong chữ Hán.
Ví dụ chữ “phong” (峰và 峯), chữ “ḥa” (和 và 咊), chữ “lân” (隣 và 鄰). Trong trường hợp chữ Đỗ, cơ sở dữ liệu về chữ Hán dị thể do Ủy ban ngôn ngữ thuộc Bộ Giáo dục Đài Loan biên soạn cho biết chữ Đỗ có thể được viết với bộ “thổ” ở bên trái, bộ “mộc” ở bên phải (theo tự điển Chính tự thông của Trương Tự Liệt đời Minh).
Ngoài ra, trong một số trường hợp, bộ “thổ” c̣n có thêm một dấu chấm (theo tự điển Kim thạch văn tự biện dị do Dương Thiệu Liêm người đời Thanh biên soạn). Đặc biệt, trong mộ chí của Lư Thuyên người đời Đường (Lâm Hoài quận lục sự tham quân Lư công mộ chí) có thể thấy chữ Đỗ được khắc với bộ “thổ” có dấu chấm ở bên trái và bộ “mộc” ở bên phải.
Chữ Đỗ trong Lâm Hoài quận lục sự tham quân Lư công mộ chí. Ảnh: PGS.TS Nguyễn Lân Cường
Theo tôi, như vậy chữ cổ trong ngôi mộ lớn ở Đông Ngạc đă được giải mă. Đây là họ của người nằm trong mộ hay tên của xưởng sản xuất gạch thời đó. Tôi nghiêng về ư kiến thứ nhất v́ rằng người bạn tôi là nhà nghiên cứu Tăng Bá Hoành đă t́m thấy một mộ thời Đông Hán ở Hải Dương có những viên gạch xây mộ có chữ Hoàng trùng với tên của chủ nhân ngôi mộ, v́ t́m thấy bia của ngôi mộ cổ này với niên đại cụ thể là Vĩnh Tiến Ngũ niên (130 sau Công nguyên).
Dẫu sao, ư kiến của tôi vẫn chỉ là giả thiết, mong sao được các nhà nghiên cứu cùng thảo luận, chỉ giáo
.
PGS.TS. Nguyễn Lân Cường - VTC NEWS
__________________
Người sưu tầm đồ cổ yêu vợ nhiều hơn lúc về già
Hà Nội: Phát hiện ngôi mộ cổ gần 2000 năm tại Ciputra
Dạng hẹp
