Sự chơi không có tận cùng nhưng cũng có những cảnh giới nhất định, tuỳ từng người, từng hoàn cảnh.
Ngày tôi mới lên Hà Nội, cách đây chừng năm mươi năm, hay vào làng Ngọc Hà, chơi với cụ Trưởng Trường, nghề chơi nổi tiếng, không phải là nhiều thứ chơi, mà là cách chơi, thật tài tử, thâm thuư, chân t́nh. Minh hoạ của hoạ sĩ nguyễn khánh toàn
Cụ thường nói với tôi: Thú chơi cũng là một phần văn minh mà chúng ta tự hào thừa hưởng của tổ tiên - một nền văn minh tâm cảm, vừa bảo tồn thiên nhiên, vừa dung thông vạn vật, vừa dưỡng sinh với ư nghĩa là nuôi dưỡng đời ḿnh…
Gia tư cụ Trưởng chỉ vào cỡ trung b́nh, có một mảnh vườn nhỏ trước hiên nhà, nuôi mấy lồng chim, mươi giỏ phong lan, cây cảnh. Trong nhà có chiếc tủ gỗ bày dăm món cổ vật, vài bộ sách cũ quư hiếm.
Về chuyện chơi chim Sơn ca, cụ Trưởng kể: Sơn ca tiếng hót rất hay, có thói quen mỗi sáng bay vút lên từ đụn cát, lên cao buông tiếng hót, hết một nhịp lại đỗ xuống đúng chỗ cũ.
Người chơi Sơn ca ban đêm đào một cái hố bên đụn cát, nằm xuống phủ cát kín khắp người, chỉ hở hai con mắt, đợi cho Sơn ca hót xong, đỗ xuống đụn cát, bất ngờ túm được chim. Lồng nuôi Sơn ca phải làm cao. Đáy lồng rải cát, có cái trụ h́nh nấm cho chim bay lên hót xong đỗ xuống. Chim ăn hạt cỏ lồng vực, thỉnh thoảng phải lội ruộng, hái hạt cỏ về phơi khô cho chim ăn dần. Ông Cả Phúc trong làng có đôi Sơn ca tuyệt hay, gốc ở Tiên Yên, Ba Chẽ, Quảng Ninh, nuôi từ khi c̣n non, cũng được mươi năm.
Mỗi sáng thả ra, bay vụt lên trời, hót xong, lại đỗ xuống nóc lồng. Sáng nào, ông Phúc cũng mang lồng Sơn ca ra bờ hồ để thả. Không may một hôm có chiếc xe máy đi qua, bất ngờ rú ga, chim vừa ra khỏi lồng, sợ quá bay vụt đi mất. Ông Phúc buồn bă mấy ngày, ngắm con chim c̣n lại ủ ê trong lồng, bỏ ăn, không chịu hót.
Một sáng ông Phúc thả cho chim bay đi: Cho chúng nó t́m nhau. Chim nuôi lâu cũng giống như người, không có tri âm, chúng không hót được. Chơi như cụ Phúc là cách chơi tâm cảm, với triết lư nhân sinh sống là để cho sống, với cả tấm ḷng, không chỉ với con người mà cả chim chóc, muôn loài.
Người bây giờ thích chơi cái ǵ cũng to, cũng nhiều, đua nhau hoành tráng. Ở chợ chim, người ta đánh bẫy, bán cả đàn, như chim thịt. Hiếm có chim chơi, con chim tuyệt nghệ càng khó t́m hơn. Cây cảnh cũng vậy, nhà đại gia thích cây to cổ thụ chở từ rừng về. Tôi đă thấy những cây lộc vừng, cây thiết mộc lan, gốc to bằng người ôm, giồng làm cảnh. Sợ nhất vào dịp Tết, người ta chơi đào cả cây, rợp một góc chợ.
Đào đá Sapa, đào Tây Bắc, đào Mẫu Sơn, đào Quảng Ninh… toàn nơi danh thắng, chặt cả cây đào khuân về, để chật một gian pḥng khách. Cây nào chậm ra hoa, trơ trụi như một cây khô, phơi ra đến hết Giêng, phải thuê người khuân, vứt ra ngoài đường, khổ cho người dọn rác.
“Đào hoa lưu thuỷ cánh hà chi”. Hoa đào nước chảy biết về đâu? Cứ chơi như vậy, chẳng mấy chốc mùa xuân về, rừng sẽ hết sạch hoa đào. Cụ Trưởng kể về một người chơi đào nổi tiếng là cụ Chí Thành, có con mắt tinh đời, mỗi Tết ra chợ đều chọn được một cành đào tuyệt đẹp, ai cũng khâm phục. Nhiều người lẽo đẽo đi theo ông cụ ngoài chợ, định bụng thấy ông cụ mặc cả cành đào nào là mua hớt.
Thế rồi thoáng chốc không biết cụ đi đằng nào, lúc gặp lại ngoài phố, đă thấy cụ đang rước một cành đào đẹp nhất chợ. Cụ Trưởng bảo: Cái chơi của cụ Chí Thành là “Cảm thần chi tượng”, gặp được cái thần của hoa, đấy mới là cách chơi tuyệt nghệ, chẳng cần ganh đua với ai.
Chơi đồ sành cổ cũng vậy, nhất là đồ Việt. Đồ sành linh lắm, vỡ ra từng mảnh vẫn c̣n linh. Cụ Trưởng nói với tôi: Pḥ mă Nguyễn Văn Trị - con rể vua Quang Trung có bài thơ “Miểng sành”: Sa cơ một chút hoá tan tành / Thiên hạ đều kêu cái miểng sành / Sắc lẻm như gươm người gớm mặt / Rán sao ra mỡ chúng hay danh…”.
Các nhà sưu tầm cổ vật giờ cũng nhiều. Không dám lạm bàn về sự chơi. Nhưng cũng chỉ mong đừng biến thú chơi tao nhă, thành chuyện buôn bán ra nước ngoài, thật đáng tiếc. Mỗi cổ vật đều chứa đựng một h́nh bóng, một câu chuyện lịch sử, mà mỗi khi “thanh tâm đại định” lại thấy hiện ra.
Đi lên Tân Ấp, miền tây Quảng B́nh, nơi ở của đồng bào Tà Ôi, Vân Kiều, có thể gặp nhiều di vật của Đức Hàm Nghi khi người rời kinh đô Huế lên đây khoảng năm 1885, rải rác trong dân gian, nhiều quư vật.
Đi điền dă, sưu tầm là công việc khảo cổ của các nhà sử học, nhưng cũng là một thú chơi không ǵ so sánh được, với tâm hồn nghệ sĩ “Đi t́m thời gian đă mất” (mượn tên tiểu thuyết của nhà văn Pháp Marcel Proust (1871 - 1922) “Đi t́m thời gian đă mất” (À la recherche du temps perdu). Lại nhớ giáo sư Trần Quốc Vượng, lúc sinh thời, ai cũng nhận ra tính cách nghệ sĩ của ông.
Sưu tầm tượng Việt cổ cũng là một điều thú vị, một cách chơi riêng biệt, vừa bảo tồn quốc tuư, vừa di dưỡng cái văn minh tâm cảm. Ở thế kỷ thứ 18, cách đây khoảng 300 năm, số dân lúc ấy cỡ trên dưới 9 triệu người, số tượng ở các đền chùa là 3 triệu, khoảng 1/3 dân số là tượng! Nhà phê b́nh mỹ thuật Thái Bá Vân, uống rượu say, thích ngồi một ḿnh với tượng, nói với tôi: Người nói với tượng lúc nào cũng được, nhưng tượng chỉ nói với người khi thấy người thật quá cô đơn! Tôi đă ghi câu này của ông trong bộ phim tư liệu “Bí ẩn những pho tượng cổ”, khi Thái Bá Vân c̣n sống.
Ngày nay những nhà chơi âm thanh, gia đ́nh có điều kiện có thể sắm những dàn âm thanh hàng tỉ đồng, thật tuyệt diệu. Nhưng nếu chỉ có một cây đàn nguyệt mà đem hết tâm hồn ḿnh để lắng nghe tiếng đàn của bạn tri âm th́ cũng đạt đến cơi tận cùng. “Đường làng không tiện xe / Sớm mai người hăy trảy / Cây nguyệt nằm suông măi / Tôi xin đàn người nghe…” (Thú quê - Nguyễn Bính).
Cụ Trưởng Trường nuôi chim yến, biết ươm cho chim sinh sôi nảy nở, thành giống chim có giọng hót hay cực kỳ. Khách chơi khắp nơi kéo đến nhà cụ thưởng thức, trầm trồ. Nhiều bậc lănh đạo quyền quư, các nhà văn hoá, trí thức, nghệ sĩ tên tuổi, v́ mê chim yến, cũng đến nhà cụ thăm hỏi, trân trọng. Ông cụ đọc kinh Hoa Nghiêm rồi hỏi tôi: “Tận cùng sự chơi là ǵ? là Hư Vô! Tận cùng Hư Vô là ǵ? là Nghệ sĩ!”
Đào Trọng Khánh
__________________
Người sưu tầm đồ cổ yêu vợ nhiều hơn lúc về già
Bỏ dạy đại học về đào đăi vàng rồi t́nh cờ phát hiện di chỉ đồ đá Lung Leng, ông Thành ham mê đồ đá từ đó. Bây giờ ông là chủ tiệm vàng song nhà ông toàn cổ vật Tây Nguyên… Ông Thành bên bộ sưu tập đồ đá. 50 năm trước Văn Đ́nh Thành (sinh năm 1954) theo cha mẹ đến phố nhỏ Kon Tum. Sau khi bôn ba nhiều nơi làm việc kiếm sống cuối cùng, ông bỏ TPHCM về Kon Tum quyết chí đổi đời bằng nghề đào đăi vàng.
Ông Thành cùng hàng trăm người khác chọn đoạn sông Pô Lô qua Lung Leng đăi vàng. Máy móc múc đất, múc cát, đá dưới ḷng sông đổ lên, vàng th́ ít mà đá nhẵn thín được mài đẽo công phu th́ nhiều. Đây rơ có sự can thiệp của con người chứ không hẳn kỳ công của tạo hóa.
Vàng cũng mê mà đồ đá cũng mê. Ông Thành biết vàng cần cho ḿnh nhất thời, song những vật có vẻ vô tri vô giác kia có ích cho quốc gia. Thời kỳ đồ đá là đây chăng? Ông quyết tâm sưu tập từ đó.
Đào đăi gặp những vật bằng đá thấy có dấu vết đục đẽo của con người là ông nhặt về. Những bạn đăi vàng được ông nhờ vả quan tâm lượm được ḥn nào đừng vứt đi mà mang về cho ông. Rồi những người Ba Na ven sông thấy ở đâu có đá đẽo lại gom góp mang về chờ một ngày đẹp trời đổi cho ông Thành lấy vài bộ áo cũ, mấy cân cá khô… hoặc chút tiền. Cứ thế, số hiện vật của ông Thành ngày một đầy lên.
Năm 1991, Văn Đ́nh Thành t́m vào Bảo tàng Dân tộc học TPHCM để xem hiện vật cũng như tài liệu lưu giữ về đồ đá, để xem những thứ ông lưu giữ là ǵ. Dần dần, ông phân loại những thứ ḿnh có đâu là ŕu, bôn, ḥn ghè…
Thông tin về việc ông có bộ sưu tập đồ đá ở Lung Leng đến tai nhiều cấp, nhiều ngành có thẩm quyền. Năm 1995-1997, Viện Khảo cổ học Việt Nam cử người vào Kon Tum t́m hiểu và khai quật di chỉ Lung Leng bởi nguy cơ ḷng hồ thủy điện Ia Ly nuốt chửng.
Chỉ dẫn giúp đoàn cùng tiếp xúc những chuyên gia hàng đầu về khảo cổ học, ông Thành dần biết cách sắp xếp, phân loại bộ sưu tập của ḿnh khoa học hơn, theo phân kỳ đồ đá hay theo h́nh dáng, công dụng…
Đến nay, trên một vạn hiện vật đồ đá như cuốc, bàn mài, ŕu, đồ trang sức, đồ thờ cúng, ṿng tay, chuỗi hạt bằng đá... bước đầu được ông lựa chọn, sắp xếp phân loại theo 5 mảng mà ḿnh yêu thích, trong đó có những cổ vật được các chuyên gia Viện Khảo cổ học Việt Nam đánh giá là rất quư hiếm như mũi qua bằng đá ngọc, bàn dùng đập vải vỏ cây có chạm khắc tinh xảo...
Chục năm trở lại đây, khi chứng kiến những hiện vật văn hóa quư hiếm của người Tây Nguyên ngày càng mai một ông Thành lại cất công sưu tập.
Huỳnh Kiên
__________________
Người sưu tầm đồ cổ yêu vợ nhiều hơn lúc về già
Ngọc nằm trong thất bảo, v́ thế từ xưa chơi ngọc được coi là thú chơi sang. Chỉ có vua chúa, những gia đ́nh quyền quư, cao sang mới chơi ngọc.
Khoảng những năm đầu thế kỷ 20, ở Hà Nội giới chơi cổ vật vẫn kháo nhau về thú chơi ngọc không ai bằng của ông tổng đốc ở phố Đường Thành. Nhà ông có bốn bức b́nh phong lớn được trạm trổ toàn bằng ngọc. Một trong những tay chơi ngọc “khét tiếng” thời xưa là cụ Nguyên Ninh ở phố Hàng Than. Giới chơi vẫn tấm tắc, thèm muốn bộ tranh ngọc mà cụ Nguyên Ninh giữ.
Lối bày cổ ngọc của người Hà Nội
Ngọc có rất nhiều loại như phỉ thúy, ngọc lục bảo, bạch ngọc, hoàng ngọc, hồng ngọc, ngọc Ḥa Điền… “Ngọc quư là gơ vào nghe thấy kêu vang, soi vào thấy trong, không t́ vết”, nhà giáo Ngô Mạnh Cường, thành viên câu lạc bộ Những người yêu cổ ngoạn, người chơi ngọc lâu năm cho biết. Chẳng thế mà chuyện xưa kể rằng khi thấy người đeo miếng ngọc, hễ cử động nghe thấy tiếng keng keng là biết ngay thuộc ḍng dơi quư tộc.
Chiếc gậy như ư bằng ngọc - Ảnh: Ngọc An
Theo ông Cường, trong khối ngọc, phần quư nhất là nơn ngọc. “Chỉ những người nghiên cứu nhiều về ngọc mới nh́n ra nơn ngọc. V́ là phần rất quư nên xưa kia, nơn ngọc thường để dùng làm đồ trang sức như trâm cài đầu, nhẫn, ṿng… cho hoàng tộc. C̣n phần ngọc bên ngoài thường được chế tác thành lọ, đỉnh…”, ông nói.
Người xưa chơi ngọc không chỉ để thể hiện sự phú quư, mà c̣n để tốt cho phong thủy, trấn yểm điều dữ, tốt cho sức khỏe. Thú chơi xưa khá cầu kỳ. Thường th́ ngày nào, các cụ xưa vẫn thường lôi đồ ngọc ra. Không chỉ để ngắm nghía, mà để cọ xát vào tay, cơ thể. Người xưa quan niệm, khí từ cơ thể con người thoát ra sẽ làm ngọc thêm bóng, thêm đẹp. “Bây giờ, thú chơi đă đơn giản hơn. Thường th́ tôi vẫn bày ngọc vào tủ kính tránh bụi, để hai chén nước vào trong. Như thế sẽ tạo độ ẩm, tránh cho ngọc bị khô”, ông Cường cho hay.
Triển lăm Thú chơi cổ ngoạn của người Hà Nội
Giới thiệu thú chơi cổ ngọc, trưng bày cổ ngọc Việt Nam và nước ngoài là nội dung chính của cuộc triển lăm Thú chơi cổ ngoạn của người Hà Nội lần thứ ba tại Nhà triển lăm 93 Đinh Tiên Hoàng (khai mạc chiều ngày 18.1 và kéo dài một tháng). Nhiều món cổ ngọc đáng chú ư như pho tượng Quan Âm bằng bạch ngọc với kích thước lớn, bộ ngũ đại kim cương (Kim - Mộc - Thủy - Hỏa - Thổ) ở các tư thế khác nhau bằng ngọc trắng, các bức phù điêu nhỏ trạm, hạt, hoa... Triển lăm cũng trưng bày nhiều cổ vật mang h́nh rồng.
__________________
Người sưu tầm đồ cổ yêu vợ nhiều hơn lúc về già
Tận cùng sự chơi
Dạng hẹp
